Als je ooit op Sicilië bent geweest is het vast opgevallen dat de platte pet daar is ingeburgerd. Zowel als zonbescherming op het platteland en als mode-item in de steden. Als souvenir gaat het hoofddeksel ook vaak mee in de koffer als aandenken aan een mooie vakantie op Sicilië.

Aangezien ik geen weelderige bos krullen meer heb, gebruik ik ze heel vaak. De zomerse variant vaak op de markten en op vakantie als bescherming tegen de zon. En natuurlijk in de winter, een wollen variant die mijn hoofd lekker warm houdt. Maar wat is de oorsprong eigenlijk van deze Siciliaanse- en mijn geliefde coppola? Je leest er alles over in onderstaande blog.

Terug naar de oorsprong

De platte pet, ook wel bekend als flat cap, ontstond oorspronkelijk in Engeland en Ierland en gaat terug tot de 14^de eeuw.

In de 16e en 17e eeuw werd het dragen van wollen hoeden in Engeland zelfs verplicht voor mannen die niet van adel waren. Dit werd gedaan om zo wolindustrie te stimuleren.

In de 19e en 20e eeuw werd de platte pet in Engeland en Ierland vooral gedragen door arbeiders, landbouwers en de lagere klasse.

Ook door de hogere klasse werd de flat cap gedragen, bijvoorbeeld tijdens jachtactiviteiten op hun landgoederen. De pet evolueerde in diverse stijlen, waaronder de klassieke flat cap en de 8-piece newsboy cap. De laatste herken je misschien wel van de nu zo populaire Netflix serie over “the Peaky Blinders”

Hoe kwam deze coppola, zoals genoemd op Sicilië, daar terecht?

Volgens verschillende verhalen, ontstaat de traditie van het dragen van petten op Sicilië rond het einde van de 19e eeuw en de eerste helft van de 20e eeuw. Dat is de periode dat een aantal Engelse families zich vestigden op Sicilië. Zij waren op zoek naar goede investeringen, bijvoorbeeld door te handelen in Marsala. De Engelsen droegen hun eigen kostuums inclusief de platte pet. Dit werd door de Sicilianen overgenomen. Hiervoor droegen de Sicilianen vaak doeken als hoofdbekleding tegen de zon.

De oorsprong van de naam coppola is waarschijnlijk een Siciliaanse aanpassing (còppula) van het Latijnse woord caput. In de loop van de tijd werd het woord coppola ook door de rest van Italië overgenomen.

De coppola op Sicilië

Het gebruik van wol, katoen en later linnen zorgde ervoor dat de pet zich aanpaste aan het warme klimaat van Sicilië

In Sicilië werd de platte pet een praktisch en stijlvol accessoire.  Wist je dat je aan de kleuren van de coppola toen kon zien wat men deed voor beroep?  Vaak werd de coppola gedragen door boeren (zwart) , vissers (blauw) en mannen in de steden (wit).

Net als andere klassieke Europese modesymbolen, werd ook de Siciliaanse coppola  niet alleen functioneel maar ook een teken van status of lokale traditie. Door het gebruik van de meerdere en/of beschikbare materialen kon het ook aangepast worden op de verschillende soorten klimaat.  

Kortom, de introductie van de platte pet in Sicilië is het resultaat van culturele uitwisseling en migratie vanuit Noordwest-Europa. Waarbij een typisch Brits hoofddeksel werd geïntegreerd als bescherming tegen de zon en in de lokale Siciliaanse kledingstijl

De coppola, van een Engelse- naar een échte Siciliaanse traditie. Die zolang de zon schijnt daar zeker niet zal verdwijnen.

Het bericht De Siciliaanse coppola verscheen eerst op Il Mandorlo.

Een jaar of vijf geleden liepen wij door het romantische barokke Ragusa Ibla op Sicilië. Heerlijk aan het ronddwalen door de smalle straatjes van deze stad. Meerdere malen liepen we door een straatje waar een bord boven de deur hing met daarop Cinabro Carrettieri geschilderd. Dit wekte onze interesse. Hoewel, misschien trok de oude Fiat 500 die helemaal bont beschilderd was nog meer onze aandacht. Mijn vrouw herkende deze schilderkunst uit de collectie van Dolce en Gabbana en van het Italiaanse merk Smeg, die van de prachtige keukenapparatuur.

We troffen het pand een paar maal gesloten aan, totdat op een dag de deuren openstonden. We stapten binnen in een adembenemende mooie werkplaats uit begin 1800.

Damiano Rotella was op dat moment de enige persoon binnen en was druk aan het werk. Wij keken onze ogen uit binnen in de werkplaats en kregen daardoor steeds meer vragen. Damiano wilde heel graag vertellen over zijn grote passie en werd steeds enthousiaster. Hij bleef vertellen over zijn werk en stak ons door zijn enthousiasme en passie voor zijn vak aan. Zo werden wij ook steeds meer nieuwsgierig naar én enthousiaster over dit prachtige oude Siciliaanse ambacht.

Vanaf die dag zijn wij het werk van Damiano blijven volgen. Hij verscheen in een reclame voor Birra Messina cristalli di sale, waar veel aandacht is voor het werk van Damiano en ook voor Ragusa ibla!

Damiano Rotella en zijn Siciliaanse karren, carretti Siciliani.

Damiano laat in de biografie op zijn website geen misverstanden over aan de lezer. Hij is een vrolijke gast die graag veel grappen maakt over zijn werk als kunstenaar.

 “Ik zorg voor Siciliaanse karren, ik versier ze, schilder ze, restaureer ze en zing een slaapliedje voor ze voordat ik ga slapen. Mijn wereld zijn kleuren”, schrijft hij.

“Dit werk is zo fascinerend en zo vermoeiend. Je leert het niet in een week. En misschien, laten we eerlijk zijn, wordt het niet eens zo gewaardeerd door kunstliefhebbers die de waarde niet begrijpen van Siciliaanse ambachtslieden die met hun karren een ongeëvenaarde artistieke traditie hebben gevolgd, waardoor iedereen die het ziet meteen aan Sicilië denkt”.

In de heuvelstad Ragusa, houden twee ambachtslieden een Siciliaanse traditie levend. Dit komt vooral door hun doorzettingsvermogen, passie én door het blijven vertellen van hun verhalen. Damiano Rotella en Biagio Castiletti zijn de ambachtslieden achter Cinabro Carretti. Een oude werkplaats waar ze hun knowhow over Carretti Siciliani presenteren en delen. Deze fel geschilderde en door paarden getrokken karren zijn niet alleen uniek vanwege hun functie, maar ook vanwege hun esthetiek. De karren werden op grote schaal gebruikt op Sicilië tussen 1800 tot het midden van de jaren 1900. De houten karren waren dan ook niet weg te denken op straat en waren ook iconisch voor de Siciliaanse folklore.

De eigenaar van zo’n houten kar was 100 jaar geleden een wereldse zakenman. Reizen voor werk was gevaarlijk, maar prestigieus. De carretto was een statussymbool, waaraan je de professionaliteit en het financiële succes van de eigenaar kon afzien. Je kon zien dat de zakenman veel had geïnvesteerd in een getalenteerde vakman, als de vele schilderingen op de caretto heel gedetailleerd waren en vol van kleur.

“De kar was ook een bron van trots voor de schilder, die zijn talenten zo kon tonen aan de wereld buiten zijn stad”, zegt Damiano.

Damiano en Biagio maken en beschilderen deze karren al vele jaren samen en voelen zich geroepen om hun kennis en kunde van dit traditionele ambacht door te geven.

“We zijn trots op ons vak omdat het iets is dat mondeling aan ons is doorgegeven. Het produceren van Siciliaanse karren is niet iets dat je op school, uit een boek of online leert. Het is iets dat je van een maestro leert door in zijn werkplaats te oefenen”, legt Damiano uit.

Hoe wordt je een carretto schilder/kunstenaar?

In de negentiende eeuw waren er op Sicilië weinig mogelijkheden voor kinderen zonder rijke ouders. Deze zeer jonge kinderen werden naar de oude leermeesters gestuurd om stage te lopen, met een sinaasappel in de hand en een schop onder de kont. De ambachtelijke winkels wemelden toentertijd van de leerlingen die zich verdrongen om maar te worden ontdekt. Slechts een paar van hen zouden op hun beurt meesters worden in deze prachtige Siciliaanse schilderkunst. Als bleek dat deze leerlingen veel talent hadden en alle vaardigheden van het vak hadden geleerd, konden ze uiteindelijk hun eigen winkel openen.

Op deze “ouderwetse” manier leerde Damiano het ook. Hij werd een winkeljongen bij Domenico Di Mauro, een grote carettomeester. Domenico was één van de laatste ambachtslieden van de oude garde, trots, streng en van weinig woorden. Vooral als er een geheim van het vak te leren was.

 Damiano verteld; “Ik keek naar de paladijnen die hij schilderde en zei tegen mezelf; Oei, wat een trotse blik, wat een vlammend harnas. Nu zal de meester mij wel willen uitleggen hoe ik hetzelfde resultaat kan bereiken. Maar nee hij legde het mij uit in gebarentaal. Met zijn hand maakte hij een cirkelvormige beweging rond de helm van de paladijn, daarna een fladderend knikje met zijn vinger om de vorm van de gekrulde snor te volgen en de uitleg was voorbij. Maar hij was de zoon van een tijd waarin de meesters angstvallig hun geheimen bewaakten. Je moest als leerling dan ook goed zijn in het stelen met je ogen. Vanaf dat moment hield ik mijn ogen wijd open om niets te missen”.

Damiano was een paar jaar leerling totdat hij op 21-jarige leeftijd zijn eerste winkel opende. De winkel bevond zich in een kleine grot in een stadje in de provincie Catania. Het was zo’n kleine ruimte, dat Damiano de wielen van de carretto moest demonteren om zo de kar binnen te krijgen. Vandaag de dag werkt Damiano in Ragusa Ibla, in een historische werkplaats die nog steeds doordrenkt is met de aura van alle meesters die daar voorheen werkten.

Tegenwoordig wordt de Carretto Siciliano alleen nog gebruikt voor bruiloften of volksfeesten. Hoewel Damiano en Biagio ze nog steeds blijven maken.

“Als ambachtslieden is het onze taak om de traditie te helpen behouden en voort te zetten”, zegt Damiano. “We nodigen bezoekers uit voor een rondleiding door onze bottega, we reizen naar andere workshops om onze kennis te delen en, gaan naar scholen om kinderen over ons vak te vertellen. Door zijn felle kleuren en vormen trekken de karren gelijk de aandacht van de kinderen. Op deze manier zijn de carretti een geweldig hulpmiddel voor het vertellen van verhalen aan kinderen.”

Ook de mensen achter Smeg en Dolce & Gabbana kregen de prachtige kunst van Damiano in het vizier en vroegen of hij met hen wilde samenwerken. Dit was natuurlijk helemaal een grote kans om op deze manier aandacht te krijgen voor de schilderkunst van de Carretto Siciliano. Je hebt vast en zeker de samenwerkingen van deze bedrijven met Damiano wel eens voorbij zien komen. Misschien ken je de prachtig beschilderde panettone blikken wel van Dolce en Gabbana? Of de meer dan mooie koelkasten, mokka, waterkokers, broodroosters etc. van het merk Smeg. Dit allen gedecoreerd met de opvallende Siciliaanse schilderkunst van Damiano!

Nieuwe uitdagingen, groot project!

Wat een werk dat Damiano en zijn collega Biagio verzetten hoor ik je denken maar hier stopt het niet!

Verderop in Ragusa Ibla. ligt een verlaten marktgebouw dat pas is gerestaureerd. Damiano, Bagio werken samen met andere mensen om hier een ambachtscentrum van te maken. Dit centrum moet geheel in het teken komen te staan van traditionele oude Siciliaanse ambachten. Zoals het opknappen en beschilderen van de carretto Siciliano bijvoorbeeld. Het is een enorm project wat zich gaat vestigen in het oude marktgebouw. Er komen 4 winkels, een museum met vintage gereedschappen die de beroepen van de smid, de beeldhouwer en de meester-schilder vertegenwoordigen. Er komt een werkplaats/museum ingericht als poppenlaboratorium,  een educatief gebied dat is opgezet als een oude school voor het volgen van workshops/cursussen in de geschiedenis van de kunst.

Ook komt er nog een restaurant met ambachtelijk geproduceerd eten en drinken en een receptie die is opgezet naar een traditioneel oud huis.

Damiano Rotella is niet bang om hard te werken! Dit plan loopt op dit moment en er moet nog veel gebeuren maar er is ook al veel gebeurd. Het marktgebouw is van buiten gerestaureerd en ook binnen zijn al grote klussen geklaard. Ondanks dit grote project loopt Cinabro Carrettieri nog gewoon door. Karren moeten gered worden en kinderen uit de hele provincie komen langs voor rondleidingen en workshops.

Zolang er gepassioneerde en kundige mensen zijn zoals Damiano, met liefde voor de oude Siciliaanse ambachten zullen tradities niet snel uitsterven, blijft de cultuur bewaard en kunnen wij ervan blijven genieten!

Dorst gekregen na het lezen van deze blog? De birra messina cristalli di Sale die je in deze blog voorbij zag komen vind je hier in onze webshop, Salute!

Het bericht Damiano Rotella’s carretto Siciliano. verscheen eerst op Il Mandorlo.

Heel het jaar 2023 staat Den Haag stil bij de 125ste geboortedag van Maurits Cornelis Escher. In museum Escher in het Paleis en ook het Kunstmuseum in Den Haag, kan je genieten van een prachtig en uitgebreide expositie van zijn werk.

Ik bezocht het kunstmuseum in Den Haag en liep tegen zeker 5 prachtige werken aan die Escher maakte op Sicilië. Op  de 125ste geboortedag van Escher plaatste ik een bericht op instagram. Daar kwamen zulke leuke reacties op waarna ik besloot er ook maar een blog aan te wijden, bij deze…

In het prachtige boek “Leven en werken van M.C. Escher” staat zijn hele leven beschreven, ook zijn volledige werk is afgedrukt in dit boek.

1932.

Escher is iemand die graag reist en in het hierboven genoemde boek lezen we dat hij in 1932 voor het eerst Sicilië bezocht.

“Van 22 april tot 20 mei maakte Escher samen met de Zwitserse kunstenaar Guiseppe Haas-Triverio een tocht door het noordelijke deel van Sicilië. Van Palermo reizen zij langs de kust via Cefalú naar Taormina, dan via de omgeving van de Etna, die tot augustus sneeuw op de top draagt, naar Randazzo en de fantastische lavaformaties bij Bronte. In Sperlinga spreken de wonderlijke rotswoningen Escher sterk aan.

Op het plein voor de kerk van Gangi vragen een paar straatjongens of zij soms dode priesters willen zien. Een grote sleutel komt tevoorschijn; omringd door een joelende bende dalen zij de trappen af naar de crypt. Bijna alle wanden zijn voorzien van lange rijen nissen, waarin zich de mummies bevinden. Via de tempel van Segeste gaat de reis terug naar Palermo; daar is nog gelegenheid om in het klooster Monreale te tekenen. Escher komt van deze vruchtbare reis terug met 23 schetsen: “volop werk voor de wintermaanden.””

Een deel van de werken van Escher die hij tijdens deze reis maakte (tekst gaat verder onder de foto’s).

1936.

In het jaar 1936 gaat Escher weer terug naar Sicilië. Hij komt hier aan, na een 2 daagse vaartocht vanaf Puglia waar hij in Alberobello de trulli tekende en fotografeerde.

“De volgende havenplaats is Catania, op Sicilië: twee dagen varen”. Escher maakt van de gelegenheid gebruik om een tekening te maken van het voorschip van de Rossini.

Ook dit zal tot een houtsnede leiden. In Catania tekent en fotografeert hij scheepjes in de vissershaven. Hiervan laat hij later een compositie in houtgravure maken, met de Etna op de achtergrond.

Op 4 mei reist hij met drie medereizigers per trein naar Giarre, “om er dezelfde lavastroom te zien die ik reeds drie jaar geleden zag en tekende”. “Ik vond er een bijzonder typisch onderwerp: een huis met mooie palm erachter, gespaard door de hevige lava-verwoesting en geheel door zwarte lava omringd”. Dit zal resulteren in één van Eschers mooiste landschapslitho’s, “waarbij veel gebruik is gemaakt van een zeldzaam toegepaste lithotechniek”, zoals hij in 1971 aan zijn uitgever zal schrijven.

Op 5 mei doet de Rossini Malta aan, voor Escher “niets nieuws”, en vaart daarna weer terug naar Sicilië. Na twee dagen in Messina, dat “werkelijk niets moois als stad biedt”. Varen ze via de noordkust naar Palermo. Bij het ronden van de kaap komen ze vlak langs de kust met Calabrië. Escher noteert: “o.a. herken ik duidelijk Scillia, waar ik zes jaar geleden twee dagen lang in gezelschap van Haas vertoefde en tekende”.

Tot zover de bezoeken die Escher bracht aan Sicilië. In een korte periode waarin hij veel tekende, schetste en fotografeerde. Eenmaal thuis begon Escher met het uitwerken van de schetsen, die hij op verschillende locaties op Sicilië had gemaakt. Dit resulteerde in de prachtige werken van Escher zijn hand, waar wij in de musea over heel Europa van kunnen genieten. Gelukkig maar, anders was ik deze prachtige werken en verhalen van Escher’s verblijf op Sicilië misschien nooit tegengekomen!

Bron voor tekst en foto’s: het boek “Leven en werken van M.C. Escher”

Het bericht Escher op Sicilië! verscheen eerst op Il Mandorlo.

Het klinkt al zo lekker zuidelijk: marranzano. Deze Siciliaanse mondharp, ook wel sciaccapensieri genoemd, is een instrument waarvan we allemaal minstens één keer het geluid hebben gehoord. Volgens de Sicilianen is de mondharp begin van de 19e eeuw uitgevonden. Dit blijkt toch anders in elkaar te zitten. Je leest het allemaal in deze blog, veel plezier met lezen!

Een mondharp., wat is het precies?

De marranzano bestaat uit een ijzeren tong en een metalen hoefijzervorm, door de trilling van het materiaal produceert het geluid. Het is een bijzonder en onmiskenbaar geluid dat vaak Siciliaanse volksliederen begeleid. Deze mondharp is een instrument dat Sicilianen zeer dierbaar is en dat in onze moderne tijd niet is afgenomen. Het is een belangrijk symbool van Sicilië en kent verschillende benamingen. Hierboven las je er al twee. Verder wordt de naam mariuolu in Palermo gebruikt, marauni in Catania, Ngannalaruni in Agrigento.

Hoe gebruik je de mondharp?

Het bespelen van dit instrument is niet eenvoudig, het vergt een beetje aandacht en oefening. De naam zegt het al, je gebruikt je mond om de marranzano te bespelen. De muzikant houdt het instrument tegen zijn tanden. Op deze manier fungeert de mond als klankbord. Hij beweegt vervolgens met zijn handen de metalen tong die op het hoefijzer trilt en het geluid produceert. Door de beweging van de mond en de ademhaling kan hij het geluid moduleren waardoor de muzikant en het muziekinstrument één geheel, een uniek geluid worden.

Geschiedenis, ook buiten Sicilië.

De marranzano is een van de oudste instrumenten ter wereld. Archeologen vonden in Shimao in China mondharpen van bot die ruim 4.000 jaar oud zijn. In Siberië en Mongolië spelen mondharpen vandaag de dag nog een belangrijke rol als communicator met de spirituele wereld.

Overal ter wereld te horen:

Niet overal ter wereld zien mondharpen er hetzelfde uit en worden ook niet op dezelfde manier bespeeld. Het is onbekend waar mondharpen oorspronkelijk vandaan komen. Ze werden onder meer verspreid via handelscontacten tussen Azië en Europa. Europeanen namen vaak mondharpen mee als ruilhandelswaar naar gebieden die zij wilden koloniseren – in Azië, Noord-, Midden- en Zuid Amerika, Afrika, Australië en Nieuw Zeeland.

Ook nu nog:

Mondharpen worden nog steeds bespeeld: als onderdeel van een cultuur, of door liefhebbers en muzikanten. Ook in de pop- en filmmuziek wordt de mondharp nog steeds gebruikt, bijvoorbeeld: Red Hot Chili Peppers – “Give it Away” van het album Blood Sugar Sex Magik en Golden Earring – “Joe” van het album Bloody Buccaneers. Leonard Cohen heeft op zijn album – Songs from a room– de mondharp zelfs een prominente plek gegeven.

Kortom Sicilië is niet de enige plaats waar mondharpen worden gebruikt, maar als je het “oink, oink” geluid hoort zit je met je hoofd meteen op het mooie Sicilië en laat dat nou net de plek zijn waar we heel graag zijn!

In deze video kan je een stukje typisch Siciliaanse volksmuziek horen:

Ik hoop dat je na het lezen van deze blog meer te weten bent gekomen over de “Siciliaanse” mondharp. Misschien heeft het je zelfs wel geïnspireerd om zelf te beginnen met het leren bespelen van de mondharp. Een kleine tip: Pas goed op je tanden……ik spreek namelijk uit ervaring!

Het bericht Marranzano Siciliano – de Siciliaanse mondharp verscheen eerst op Il Mandorlo.